Мухаммед Хайдар Дулати  аса  көрнекті  тарихшы

 Ұлы  ғұлама , көрнекті тарихшы ақын әрі мемлекет   қайраткері

Мырза Мухаммед Хайдар Дулати XVI ғасырдың  бірінші жартысында өмір сүрген.

Ол  Ташкент каласында хижра жыл санауы бойынша 905, ал біздің  жыл санауымызда  1499 жылы дуниеге келген .

Ол Орталык жене Оңтүстік Азия  елдерінің барлығында болып,  осы өлкелер туралы жаратылыстану саласында айрыкша кұнды мәліметтер жазып қалдырган Замандастары оны Мырза Хайдар (Хайдар — арыстандай айбарлы, ержүрек деген мағынаны  білдіреді) деп атаған.

 

 

Әкесі   Мухаммед Хусайын Мырза гураган, шешесі Хуб Нигар ханым екеуі

Аллаға жалбарынып жүріп, , 4   қыздан кейін көрген  ұлдары  Мухаммед Хайдар еді. Ол үш жаска келмей жатып,  анасы Хуб Нигар ханым Ташкентте дүние салды.

 

Тогыз жаска толар-толмас шагында әкесінен   айырылып, Бухарадан жанашыр адамдардың  көмегімен  жасырын кашып шығып, 1509 жылы карашада Кабулдагы Бабыр Падишахка өзінің туған бөле ағасына келед1.

Оның өзіне  кандай қамқорлық   көрсеткені туралы  , ’Тарихи Рашиди» шыгармасынан мынадай дерек кездестіреміз.

«С большим почетом и уважением он поместил нас в своем доме и проявлял ко мне величайшее почтение и человечность. Затем (Бабур) Падишах прислал человек (с сообщением), что через три дня наступит счастливый час, а когда этот счастливый час настанет, то он пошлет за мной.

Когда я прибыл в услужение к Падишаху и его взгляд, несущий счастье, обратился на меня, от избытка любви и предельного состродания он стал рассыпать из глаз своих,видящих счастье и дарящих жемчуг,рассыпанные жемчужины, подобные нанизажным на нить перлам.После того,как я, пре­клонив колени, пошел к нему на встречу,он заключил меня в объятия со­страдания и прижал к груди с отцовской любовью. И он отнесся ко мне с такой любовью и одарил меня таким милостями, что вся печаль сиротства, и бедствия скитания целиком ушли из моего сердца». (Мухаммед Хайдар Дулати Тарихи Рашиди Алматы 1999.)

Мухаммед Хайдар Дулатидың балалык шагының 2-3 жылы туған бөлесі атакты жазушы   Бабырдың   көз алдында     өтеді.

Бабыр өзінің  туған бөлесін   өз баласындай керіп, оған тоқшылықта , молшылықта өсуіне барлық жағдайды жасайды. Сонымен 6ipre, Мырза Хайдардың білім алуына, түрлі кәсіптерді меңгеруңне қатты көңіл бөледі.

Захириддин Бабыр ғылымға деген оның   құштарлығын оята отырып,  «Жазуға, сурет салуға машық, жебе жасауға, зергерлікке, садақ июге қолының e6i бар. Он саусағынан өнер тамған жігіт, ақындық  дарыны бар  — деп, келешегінен үлкен үміт күтеді».

 

 

 

 

 

Айта кету керек, ғұлама бабамыз 12-13 жаска келгенде туған жерге деген ұмтылысын баса алмай, немере ағасы, Қашқария  билеушісі   Сұлтан Саидтың колына кетеді.

Сұлтан Саид хан да Мырза Хайдардың   ары қарайғы өмір  жолына үлкен шапағатын тигізіп оны ipi шайкастарға  қатыстыра отырып, әскери істерге бейім , колбасшы етіп, мемлекет істеріне  қатыстыра отырып, түрлі жорықтарға жібере отыра,  жиһангер етіп шығарған деп топшылаймыз .

 

Моғолстан сиякты мемлекеттің   тарихын егжей — тегжейлі суреттеуді  максат етпесек   те, ұлы бабамыз М.Х. Дулатидың

 

сол мемлекетте біте кайнасып, тарихына өлшеусіз үлес қосканын айтуымыз кажет.

Ол 1524-1525ж. кыргыздарга карсы, 1527-1528 жылы Кәпірстанға  (Ауғанстанның солтүстігіне ), 1528-1530ж. Бадахшан, 1532жылы Кіші   Тибетке жасалынған әскери жорыктарға тікелей   басшылық  ете отырып, сол жердің табиғатын, қалаларын, халықтың тұрмыс- тіршілігін  калт ж1бермей терең бакылап, өзі  байқағандары туралы — «Тарихи Рашиди» шыгармасында толықтыра  отырып суреттейді.

 

1533 жылдан кешн, Сұлтан Саид кайтыс болып, хандық  билік оның  мұрагері    Әбдір-Рашидке   ауысады.

 

Осы тұста Мырза Мухаммед Хайдарды тагдырдың ауытқымалы соқпағы ауыр сындарға кездестіреді.  Әбдір-Рашид сұлтан дулттарды қудалап,  туыстарын  өлімге душар еткенін естіген  М. Хайдар кайтадан Тибеттен Жаркентке оралмай, 1533ж. Бадахшанға асып кетед1 де, онан ары Бабырдыц балалары Камранға, сосын Хумайунге жакындады.

 

Хумаюнның  қолдауымен  1540ж. Кашмирд1 алып, 1541- 1551ж.  Кашмирдің  толық және  жеке  билеушісі болады.

 

 

Өзінің атақты еңбегін   «Тарихи Рашидиді» Мырза Хайдар Кашмирде (1541- 1546 жж.) жазып, қалдырған. Ол сол кездегі ғылым тілі парсы тілінде жазылған. , Бұл шығарма осыдан 500жыл  уакыт бұрын жазылғанымен ,  тартымды суреттеліп,ойдың   көркем жеткізілуімен қазіргі оқырманды да тебірентеді.

 

Бул еңбекті   1895ж. ағылшындар тауып алып, ағылшын тіліне аударып үлгереді.

 

 

Мухаммед Хайдар Дулати бул еңбекті жазар алдында  , үлкен өмір   мектебінен  өтеді, Ол өзі туралы былай дейді:  «… в мой слабый ум вселилась мысль (собрать) все, что имеется в исторических сочинениях о моголах после пригоггия ими ислама, и добавить к ним все, что видел этот ничтожный сюими глазами…» (М.Х. Дулати. Тарихи Рашиди. Алматы, 1999.).

Мухаммед Хайдар Дулати сынды ғұламаның   шынайы, шыншыл тарихты жазганына еш күмән тумаса керек. Ал қазақ   тарихының ең  маңызды кезеңі  қазақ  халқының және қазақ  хандығының  құрылуы  Жәнібек пен   Керей  хандар туралы деректері оқигалардың суреттелуі мен тарихи шындыкка сай келуімен теңндессіз дерек көздері  екендігін  баса айтуымыз кажет.

Дуниеден безген кедей (бұл жөнінде ) (орынды шымшып кетед1қайдан білер» — деп, әркім    өз орнын  білуі тиіс деп айтты, Алладан алыстамауга шақырады  «Одного мига нельзя пробыть вдали от Аллаха, Ибо удаленность от него увеличивает опустошение».

.

«Аз уакытка болса да Алладан алыс  кетпеңізші. Араб тілінің  үлкен  білгірі   М. X. Дулати бабамыздың өмірін  зерттеуде, онын зиратын тауып, зиярат етуде орасан зор еңбек сіңірген  Әбсаттар Дербісәлі   Мырза Мухаммед Хайдарды «Қазақ поэзиясы Геродоты» деп атады.      Мырза Мухаммед Хайдар бин Мухаммед Хусе­йн бин Мухаммед Хайдар  деп оның  толық    аты   жөнін  дәлелдеді.

Ұлы ғұлама  ғалым,Мырза Мұхаммед Хайдар    этнография, философия, әдебиет, жантану салаларына үлес коса отырып, 1551 жылы қаза тапты. Тараз қаласының  ректоры академик  М.С.Сарыбеков   мырза     қолдауымен жеке өзі   бастап барған  профессор  оқытушылар делегациясы осы 2018 жылы Үндістанға барып,  зиярат  еткені  үлкен  сауапты  оқиға болды.

 

Алима Джумабаева

Қаратау  технология,білім және бизнес колледжі тарих пәні оқытушысы , Қаратау қаласы